Çocuğa Güven Vermek İçin Önce Yetişkin Ne Yapmalı?

Açılış

“Bugün biraz aile içinde duygusal iklimi konuşmak istiyorum. Çünkü bazen çocukları korumaya, onlara iyi gelmeye, güven vermeye çalışırken yetişkinin kendi iç dünyasını ihmal ettiğini görüyoruz. Oysa çocuğun hissettiği güvenin önemli bir kısmı, aslında yetişkinin kendi duygusuyla kurduğu ilişkiden geçiyor. Uzman Klinik Psikolog Diana Güler’le birlikte; ebeveynin kaygısını, duygusal regülasyonu, aile içinde umut ve güven duygusunun nasıl kurulabileceğini konuşacağız.”

1.“Son dönemde hepimiz çok yoğun bir haber akışının, okullarda ve gençler arasındaki üzücü şiddet haberlerinin, bunların yarattığı kaygının, belirsizliğin ve toplumsal olarak zorlayıcı gelişmelerin içinden geçiyoruz. Bu da ister istemez yetişkinlerin, ebeveynlerin ruh halini etkiliyor.” Soru: Son dönemde artan kaygı, belirsizlik ve kötü haber akışı yetişkinlerin/ebeveynlerin duygusal dengesini en çok nasıl etkiliyor?

Son yıllarda artan olumsuz haber akışı, özellikle de şiddet, belirsizlik ve kriz temalı içerikler, bireylerin sinir sistemini sürekli bir tehdit algısı altında tutmaktadır. Bu durum, nörobiyolojik düzeyde “sürekli tetikte olma hali” ile ilişkilidir.

Travma literatüründe (örneğin Bruce Perry ve Bessel van der Kolk’un çalışmaları), sürekli tehdit algısının bireyin regülasyon kapasitesini düşürdüğü, dikkat, uyku ve duygu düzenleme becerilerini olumsuz etkilediği gösterilmektedir.

Ebeveynler açısından bu durum daha kritik hale gelir çünkü ebeveynin sinir sistemi, çocuğun sinir sistemi için bir “düzenleyici referans” işlevi görür. Stephen Porges’un Polivagal Teorisi, bakım verenin regülasyon düzeyinin çocuğun güvenlik algısını doğrudan etkilediğini ortaya koyar.

Dolayısıyla yoğun kaygı ve belirsizlik ortamı, ebeveynin duygusal esnekliğini azaltırken, aile içi duygusal iklimi de daha kırılgan hale getirmektedir.

2.“ Hayat o kadar hızlı akıyor ki ebeveynler/yetişkinler buna kapılıyorlar ve kendi içinde çok şey yaşıyor; ve bunu çocuğa göstermediğini düşünüyor. Oysa çocuklar söylenmeyeni de hissediyor, evin duygusal tonunu çok güçlü biçimde alıyor.” Soru: Bir ebeveynin kendi kaygısı, stresi ya da içsel huzursuzluğu çocuğun duygu ifadelerine ve güven hissine hangi yollarla yansıyor?

Gelişimsel psikoloji ve bağlanma kuramı bu soruya oldukça net yanıtlar sunar. John Bowlby ve Mary Ainsworth tarafından geliştirilen bağlanma kuramına göre çocuk, dünyayı öncelikle bakım verenin duygusal tepkileri üzerinden anlamlandırır.

Ebeveynin regüle edemediği kaygı, çocukta üç temel şekilde yansıyabilir:

• Duygusal bulaşma (emotional contagion): Çocuk ebeveynin kaygısını doğrudan hisseder
• Model alma (social learning): Kaygıyla baş etme biçimini öğrenir
• İçsel çalışma modelleri (internal working models): Dünya “güvenli/güvensiz” olarak kodlanır

Araştırmalar (Field, 1994; Goodman & Gotlib, 1999) özellikle ebeveyn anksiyetesinin çocuklarda kaygı bozuklukları riskini artırdığını göstermektedir.

Bu nedenle ebeveynin içsel huzursuzluğu, yalnızca o ana değil, çocuğun uzun vadeli duygusal yapılanmasına da etki eder.

3.“Çocuğa güven vermek çok sık kullandığımız bir ifade ama aslında bunun içinde tam olarak ne var, bunu biraz açmak çok kıymetli.” Soru: ‘Çocuğa güven vermek’ dediğimizde, bunun psikolojik olarak en temel yapı taşları nelerdir?

“Güven” kavramı gelişimsel olarak bağlanma, regülasyon ve öngörülebilirlik ekseninde şekillenir.

• Güvenli bağlanma: Çocuk stres anında ebeveyne yönelebileceğini bilir
• Duygusal eş-regülasyon (co-regulation): Ebeveyn çocuğun duygusunu düzenlemesine yardımcı olur
• Tutarlılık ve öngörülebilirlik: Ortam kaotik değildir

Donald Winnicott’un “holding environment” kavramı burada oldukça açıklayıcıdır. Winnicott’a göre çocuk, duygusal olarak “tutulduğunu” hissettiği bir ortamda kendiliğini güvenle geliştirebilir.

Güven, çocuğun “duygularım kabul ediliyor ve zor anlarda yalnız değilim” deneyimini tekrar tekrar yaşamasıyla oluşur.

4. “Çoğu zaman gözümüz hemen çocuğa dönüyor; ne yapalım, nasıl anlatalım, nasıl yaklaşalım diye düşünüyoruz. Ama belki de önce yetişkinin kendi içine dönmesi gerekiyor.” Soru: Bir yetişkin önce kendi içinde neyi fark etmeli ya da düzenlemeli ki çocuğu için daha güvenli bir duygusal alan oluşturabilsin?

Modern psikoterapi yaklaşımları (özellikle şema terapi, bilişsel daveanışçı terapi ve mindfulness temelli yaklaşımlar ve duygu odaklı terapi vb) yetişkinin metabilişsel farkındalığını vurgular.

Burada kritik olan:

• Duyguyu fark etmek
• Duyguyla özdeşleşmemek
• Tepki ile duygu arasına alan koyabilmek

Daniel Siegel bu durumu “name it to tame it” (adlandır ki düzenleyebilesin) prensibiyle açıklar.

Ebeveyn kendi içsel tetiklenmelerini fark ettiğinde, otomatik tepkiler yerine daha düzenlenmiş tepkiler verebilir. Bu da çocuğun maruz kaldığı duygusal ortamı doğrudan değiştirir.

5. “Özellikle ebeveynler bazen çocuklarının yanında güçlü görünmeye çalışırken kendi duygularını bastırabiliyor, bazen de tam tersine kaygıyı çok yoğun biçimde ortama taşıyabiliyor.” Soru: Ebeveynler çocuklarının yanında en sık hangi duygusal hataları yapıyor?

Literatürde bu hatalar genellikle iki uçta ele alınır:

• Duygusal yok sayma (emotional invalidation)
• Aşırı duygusal yükleme (emotional flooding)

John Gottman’ın ebeveynlik araştırmaları, çocuğun duygularının küçümsenmesinin uzun vadede duygusal regülasyon becerilerini zayıflattığını göstermektedir.

Ayrıca ebeveynin kendi kaygısını çocuğun davranışı üzerinden kontrol etmeye çalışması (örneğin aşırı koruyuculuk), çocuğun özerklik gelişimini de sekteye uğratabilir.

6. “Bir evde duyguların nasıl yaşandığı, nasıl konuşulduğu, nasıl regüle edildiği çocuğun da kendi iç dünyasını kurma biçimini etkiliyor.” Soru: Duygusal regülasyonu daha güçlü olan bir ebeveynin varlığı, çocuğun kaygı, stres ve belirsizlikle baş etmesini nasıl etkiler?

Regüle bir ebeveyn, çocuğun sinir sistemi için bir “harici düzenleyici” işlev görür.

Allan Schore’un sağ beyin gelişimi üzerine yaptığı çalışmalar, erken dönemdeki eş-regülasyon deneyimlerinin çocuğun stres toleransını belirlediğini göstermektedir.

Bu süreçte:

• Çocuk duyguların geçici olduğunu öğrenir
• Kendini yatıştırma becerisi gelişir
• Belirsizlikle baş etme kapasitesi artar

Bu da psikolojik dayanıklılığın (resilience) temelini oluşturur.

7. “Bir de çocuklarla zor haberleri konuşma meselesi var. Ne kadar anlatalım, nasıl anlatalım, neyi söyleyelim, neyi söylemeyelim soruları pek çok ebeveyni zorluyor. Çoğunlukla da çocuğun aileden değil okul da veya sosyal medyadan öğrendiği zor haberler var ve aileler çocuklarının neyi nasıl öğrendiklerini ve ilk tepkilerinin nasıl olduğu konusundan haberdarlar” Soru: Çocuklarla zor haberleri, toplumsal olayları ya da güven sarsıcı gelişmeleri nasıl almalılar ve bunları konuşurken nasıl bir dil kurulmalı?

Araştırmalar çocukların belirsizlikten, gerçeğin kendisinden daha fazla kaygı duyduğunu göstermektedir.

Bu nedenle yaklaşım:

• Yaşa uygun açıklama
• Duyguyu normalize etme
• Güven mesajı verme

olmalıdır.

American Academy of Pediatrics çocuklarla kriz konuşmalarında ebeveynin sakin ve güven verici bir ton kullanmasını özellikle vurgular.

Temel mesaj şu olmalıdır:

“Zor şeyler oluyor ama sen güvendesin ve ben buradayım.”

8. “Biraz da umut tarafından bakalım istiyorum. Çünkü umut bazen sadece iyi hissetmek değil; gündelik hayatta kurulan küçük ama düzenli şeylerle de büyüyebiliyor. Buna da çok ihtiyacımız var.” Soru: Hem kendisi için hem çocuğu için umut duygusunu büyütmek isteyen bir yetişkin, günlük hayatta hangi küçük pratiklerle başlayabilir?

Umut, sadece bir duygu değil; bilişsel ve davranışsal bir süreçtir.

Charles R. Snyder’ın Umut Kuramı’na göre umut iki bileşenden oluşur:

• Hedefe giden yolları görebilmek
• O yolları kullanabileceğine inanmak

Günlük küçük pratikler (rutinler, farkındalık, küçük başarı deneyimleri) bireyin kontrol algısını artırır ve bu da umut duygusunu besler.

9. “Aile içinde güven duygusunu sadece büyük konuşmalar değil, çoğu zaman küçük tekrarlar, küçük ritüeller, küçük alışkanlıklar da kuruyor.” Soru: Aile içinde güven, sakinlik ve dayanıklılık duygusunu destekleyen ritüeller ya da alışkanlıklar neler olabilir?

Aile ritüelleri, sistemik aile terapisi literatüründe “duygusal sabitleyiciler” olarak tanımlanır.

Tekrarlayan ve öngörülebilir etkileşimler:

• Güven hissini artırır
• Aidiyet duygusunu güçlendirir
• Belirsizlik karşısında psikolojik tampon görevi görür

Özellikle stresli dönemlerde bu küçük ama tutarlı ritüeller, çocuğun içsel güvenlik hissini korumasına yardımcı olur.

10. “Son olarak şunu sormak istiyorum; çünkü bazen yetişkin gerçekten çok yorulmuş, tükenmiş, kaygılı ya da umutsuz hissedebiliyor. Böyle anlarda nereden başlayacağını da bilemeyebiliyor.” Soru: Kendini tükenmiş, kaygılı ya da umutsuz hisseden bir yetişkin, bir ebeveyn, yeniden iç denge ve umut duygusu kurmak için ilk adımı nereden atmalı?

Tükenmişlik durumunda ilk adım performansı artırmak değil, regülasyonu yeniden kurmaktır.

Kristin Neff’in öz-şefkat çalışmaları, bireyin kendine karşı daha anlayışlı olmasının stres düzeyini azalttığını ve iyileşmeyi hızlandırdığını göstermektedir.

Başlangıç noktası:

• Temel ihtiyaçlara dönmek
• Duyguları kabul etmek
• Küçük ve sürdürülebilir adımlar atmak

olmalıdır.

Çünkü psikolojik toparlanma çoğu zaman büyük değişimlerle değil, küçük ama düzenli regülasyon deneyimleriyle gerçekleşir.

Kapanış

“Çok teşekkür ederim. Gerçekten bazen çocuğa iyi gelmenin yolu, önce yetişkinin kendi içinde biraz durmasından, kendi duygusunu fark etmesinden ve o dengeyi kurmasından geçiyor. Umarım bu konuşma, hem ebeveynlere hem de kendini son dönemde duygusal olarak zorlanmış hisseden yetişkinlere iyi gelir; daha şefkatli, daha güvenli ve daha umutlu bir alan açar.”